Den Haag, 22 september 2026 – Een nieuwe analyse van Transparency International neemt de anti-corruptieaanpak van acht Europese landen onder de loep. Voor de analyse zijn de Europese rechtsstaatrapporten van 2020 tot en met 2026 vergeleken met nationale wetgeving en internationale standaarden. Daaruit blijkt dat te veel Europese landen, waaronder Nederland, er niet in slagen hun anti-corruptiewetgeving doeltreffend uit te voeren en te handhaven.

De Nederlandse anti-corruptieaanpak schiet vooral tekort op het gebied van lobbytransparantie, politieke financiering, belangenverstrengeling én handhaving. Hoewel er op verschillende terreinen regels zijn ingevoerd, blijven er in de praktijk gaten bestaan die het moeilijk maken om politieke beïnvloeding effectief te controleren.

Nederland blijft achter met lobbytransparantie

Een van de meest evidente tekortkomingen is dat Nederland op dit moment nog geen verplicht lobbyregister heeft. De Tweede Kamer heeft wel een lobbyregister, maar deelname is vrijwillig en het register bevat slechts beperkte informatie. Hierdoor blijft vaak onduidelijk wie contact heeft met politici en ambtenaren, namens welke organisatie dit gebeurt en over welk onderwerp wordt gelobbyd.

Er wordt inmiddels gewerkt aan verandering. Het kabinet heeft aangekondigd een verplicht lobbyregister te willen invoeren en werkt aan een voorstel voor de vormgeving daarvan. De precieze reikwijdte en inrichting moeten nog worden vastgesteld.

Er zijn andere manieren om meer inzicht te geven in lobbycontacten, maar ook die werken nog niet goed genoeg. Ministers en staatssecretarissen moeten bijvoorbeeld hun agenda’s publiceren. Onderzoek laat zien dat deze informatie vaak niet volledig of op tijd wordt gepubliceerd. Voor hoge ambtenaren bestaat bovendien geen vergelijkbare verplichting, terwijl zij een belangrijke rol spelen bij het voorbereiden van beleid.

Wel zijn er stappen gezet rond de draaideur tussen politiek en het bedrijfsleven. Sinds 20 februari 2026 gelden strengere regels voor voormalige ministers en staatssecretarissen. Zo geldt voor hen een afkoelperiode van twee jaar en zijn er beperkingen op lobbyactiviteiten na hun vertrek. Voor hoge ambtenaren bestaat nog geen vergelijkbare wettelijke regeling.

Politieke financiering is nog onvoldoende controleerbaar

Nederland heeft met de Wet financiering politieke partijen een wettelijk kader voor partijfinanciering, maar op het gebied van transparantie blijven verschillende problemen bestaan. Politieke partijen moeten jaarlijks financiële informatie en grotere donaties melden, maar de eisen aan deze rapportage zijn beperkt. Uitgaven hoeven bijvoorbeeld niet volledig uitgesplitst te worden en financiële informatie wordt niet doorlopend gepubliceerd.

De overheid kan financiële gegevens bovendien beter toegankelijk maken. Partijen leveren financiële informatie aan, maar deze gegevens zijn nog niet altijd eenvoudig digitaal te verwerken en te vergelijken. Dat maakt controle door journalisten, onderzoekers en maatschappelijke organisaties moeilijker.

Een ander probleem is dat organisaties die niet officieel aan een politieke partij verbonden zijn grotendeels buiten de regels voor partijfinanciering vallen. Zij kunnen wel proberen politieke besluitvorming of verkiezingen te beïnvloeden. Voor deze organisaties gelden echter niet dezelfde transparantieverplichtingen. Er zijn daarnaast geen specifieke regels die de combinatie van politieke donaties en lobbyactiviteiten reguleren.

De voorgestelde Wet op de politieke partijen kan een deel van deze problemen aanpakken. Onder deze wet moet de Nederlandse Autoriteit Politieke Partijen worden opgericht, die onafhankelijk toezicht moet houden op de naleving van de regels.

Regels rond belangenverstrengeling worden beperkt gehandhaafd

Voor Kamerleden bestaan regels rond nevenfuncties, geschenken en andere belangen. Deze informatie moet worden geregistreerd en openbaar worden gemaakt. De controle hierop blijft echter beperkt. Het College van onderzoek integriteit kan onderzoek doen naar mogelijke overtredingen, maar controleert niet structureel of Kamerleden alle vereiste informatie daadwerkelijk registreren.

Daar komt bij dat de beschikbare sancties beperkt zijn. Wanneer regels niet goed worden gecontroleerd of overtredingen weinig gevolgen hebben, verliest een transparantiestelsel een belangrijk deel van zijn werking.

Er zitten eveneens gaten in de strafrechtelijke aanpak van corruptie. Nederland heeft strafbepalingen voor omkoping en het Openbaar Ministerie kan bedrijven strafrechtelijk vervolgen. Handel in invloed is echter nog altijd niet afzonderlijk strafbaar. Hierbij gaat het om situaties waarin iemand zijn positie of connecties gebruikt om tegen een ongeoorloofd voordeel invloed uit te oefenen op publieke besluitvorming.

De handhaving van corruptieregels is bovendien verdeeld over verschillende instanties, waaronder het Openbaar Ministerie, de Rijksrecherche en de FIOD. Nederland heeft geen centrale instantie die de anticorruptieaanpak als geheel coördineert. Tegelijkertijd is er weinig structurele openbare informatie over corruptieonderzoeken en vervolgingen. Hierdoor is het lastig om goed te beoordelen hoe groot het probleem is en hoe effectief de handhaving werkt.

Nederlandse anti-corruptieaanpak vraagt om verdere versterking

De nieuwe Europese anti-corruptierichtlijn biedt Nederland de kans om een aantal van deze tekortkomingen aan te pakken. EU-lidstaten moeten de richtlijn uiterlijk in juni 2028 omzetten in nationale wetgeving. Transparency International vindt dat landen daarbij verder moeten gaan dan alleen de minimale Europese eisen.

Voor Nederland betekent dit onder meer dat het aangekondigde verplichte lobbyregister zorgvuldig moet worden uitgewerkt en ingevoerd. Daarnaast zijn wettelijke regels nodig voor de overstap van hoge ambtenaren naar de private sector en moet de transparantie rond politieke financiering verder worden verbeterd. Ook moet de handhaving van integriteitsregels worden versterkt en moet handel in invloed strafbaar worden gesteld.

De afgelopen jaren zijn op verschillende terreinen stappen gezet, maar hervormingen volgen nog te vaak pas na incidenten of herhaalde aanbevelingen. Een goede anticorruptieaanpak vraagt juist om duidelijke regels, voldoende toezicht en handhaving voordat problemen ontstaan. De invoering van de Europese anticorruptierichtlijn biedt Nederland de mogelijkheid om de bestaande losse maatregelen verder uit te bouwen tot een meer samenhangende aanpak.

Voor de volledige analyse van Transparency International van alle acht deelnemende landen, zie: https://www.transparency.org/en/news/anti-corruption-gaps-leaving-democracy-europe-exposed 

Wil jij TI-NL ondersteunen in haar strijd voor klokkenluidersbescherming, politieke integriteit en een samenleving vrij van corruptie? Word dan lid, of steun ons via een donatie.