Den Haag 10 april – Op 30 maart 2026 kwam het jaarlijkse schaduwrapport over de rechtsstaat van de internationale NGO Liberties uit. De in Berlijn gevestigde NGO typeert Nederland als een zogenaamde Stagnator op het vlak van de rechtsstaat. TI-NL heeft bijgedragen aan de bevindingen van het rapport. In dit stuk halen we de belangrijkste punten met betrekking tot het Nederlandse anticorruptiesysteem eruit.

Dit jaar is het zevende jaar dat Liberties dit schaduwrapport publiceert. Het rapport is een verzameling van de inbreng van ngo’s uit heel Europa op de consultatie van het rapport over de rechtsstaat van de Europese Commissie. Het rapport van Liberties poogt een zo accuraat mogelijk beeld te geven van 22 EU-lidstaten. Dit schaduwrapport is complementair aan de rechtsstaatrapporten van de Europese Commissie en biedt een onafhankelijke analyse vanuit maatschappelijk perspectief. De inhoud is grotendeels hetzelfde. Het kijkt naar dezelfde gebieden (Justice system; Anti-corruption frameworks; Media freedom en checks and balances) als de EU-rapporten waardoor discrepanties er sneller uitspringen. TI-NL nam het stuk over het anticorruptiesysteem in Nederland voor haar rekening.

Zorgen om de rechtsstaat in de EU

Liberties schetst een verontrustend beeld over de staat van de rechtsstaat in de Europese Unie over het algemeen. De NGO stelt dat de Europese Commissie en de EU-lidstaten vergaande maatregelen moet nemen om ervoor te zorgen dat de neerwaartse trend wordt doorbroken en dat het continent, en de lidstaten, zich hernieuwd committeren aan de rechtsstaat.

Liberties ziet voornamelijk een discrepantie tussen de aanbevelingen van de Commissie en implementatie binnen de lidstaten. 93% van de aanbevelingen aan lidstaten in 2025 waren herhalingen van voorgaande jaren, met maar negen nieuwe aanbevelingen vanuit de Commissie. Daarnaast is vastgesteld dat geen van de aanbevelingen volledig is geïmplementeerd. Liberties trekt dan ook de conclusie dat het Rule of Law-mechanisme van de EU een sterker sanctiemechanisme nodig heeft om de aanbevolen hervormingen beter af te kunnen dwingen bij lidstaten.

Nederland

Als we de bovenstaande analyse in acht nemen is het duidelijk dat Nederland tot de middenmoot en behoort tot de zogenoemde Stagnators. Dat wil zeggen dat er geen voor- of achteruitgang waarneembaar is. Naast Nederland zijn ook Tsjechië, Estland, Griekenland, Ierland, Litouwen, Polen, Roemenië, Slovenië en Spanje Stagnators. Tegelijkertijd geeft Liberties ook een waarschuwing af: Nederland behoort op sommige vlakken zelfs tot de sliders categorie. Dat wil zeggen dat er op sommige plekken achteruitgang plaatsvindt. Over de hele linie vindt Liberties dat er geen vooruitgang is geboekt over het jaar 2025. Het maatschappelijk middenveld en democratische instituties kwamen verder onder druk te staan in debatten met betrekking tot het inperken van het demonstratierecht tonen een zorgwekkende trend aan.

Waar het gaat om de anticorruptieaanpak van Nederland kan in grote mate dezelfde conclusie worden getrokken: er is geen vooruitgang. In het voorgaande jaar, onder het kabinet Schoof, is er weinig werk gemaakt van de aanpak van corruptie in Nederland. Het kabinet presenteerde weliswaar de eerste anticorruptieaanpak, maar die aanpak schortte op verschillende fronten. Zo waren enkel het ministerie van Justitie en Veiligheid en het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) betrokken en was het voornamelijk een verzameling van bestaande initiatieven. Ook besloot de minister van BZK geen lobbyregister in te voeren ondanks een Kamermeerderheid, wat transparantie in de politiek verder bemoeilijkt (met het nieuwe kabinet is de verwachting wel dat dit zal veranderen).

Daarnaast waren er gedurende de rapportage periode verschillende voorbeelden van (mogelijke) belangenverstrengeling of (vermeende) corruptie in Nederland. Het proces tegen Damen Shipyards wegens (mogelijke) corruptie en de overstap van de tweelingbroer van de toenmalig staatssecretaris voor Defensie Gijs Tuinman naar een drone bedrijf gericht op het leveren van drones aan Defensieorganisaties zijn hier goede voorbeelden van. Daarnaast speelt de financiële sector in Nederland nog altijd een belangrijke rol in het faciliteren van internationaal problematische geldstromen. Zo heeft het Georgische TV-Imedi haar hoofdkwartier in Nederland door een brievenbusconstructie. Deze zender wordt voornamelijk gebruikt door de zittende machthebbers van Georgië om pro-Russische propaganda uit te zenden.

Conclusie

Ondanks de conclusies is het belangrijk om te melden dat er vooruitgang is sinds het aantreden van het Kabinet-Jetten. In het coalitieakkoord hebben de partijen toegezegd om een lobbyregister in te voeren en de coalitie heeft duidelijk gemaakt dat ze verder wil investeren in de rechtsstaat. Daarnaast is het eerste National Risk Assessment Corruption van het WODC uitgekomen. Deze analyse schetst een actueel en duidelijk beeld over de corruptierisico’s in Nederland. Ook het aannemen van de anticorruptierichlijn in het Europees Parlement is een stap in de juiste richting.

Desondanks is het belangrijk dat Nederland blijft waken voor verzwakkingen in de rechtsstaat. Zoals het Liberties rapport aantoont heeft Nederland nog stappen om te zetten om de instituties van de rechtsstaat verder te versterken. Corruptiebestrijding levert een belangrijke bijdrage aan het versterken van de rechtsstaat en het vergroten van het vertrouwen in onze democratie.

Wil jij TI-NL ondersteunen in haar strijd voor klokkenluidersbescherming, politieke integriteit en een samenleving vrij van corruptie? Word dan lid, of steun ons via een donatie: