Gebrek aan politiek leiderschap verdiept wereldwijde corruptiecrisis

Nederland behoudt plaats in top 10 van Corruption Perceptions Index, maar met historisch lage score

Corruptie blijft wereldwijd toenemen en ook Nederland heeft in het afgelopen jaar geen verbetering laten zien. Dat blijkt uit de jaarlijkse Corruption Perceptions Index (CPI) van Transparency International, wereldwijd de meest gebruikte ranglijst die corruptie in de publieke sector in kaart brengt. Nederland behoudt een plek in de top 10 (dit jaar op nummer 8), maar doet dit met dezelfde historisch lage score als vorig jaar.

Klik hier voor de volledige resultaten van de Corruption Perceptions Index 2025 (Engels)

Positie van ontwikkelde democratieën afgelopen 10 jaar sterk gedaald

De dalende trend van Nederland is niet uniek: het past in een patroon waarin corruptie met name in ontwikkelde democratieën toeneemt. In de afgelopen 10 jaar is Nederland 5 punten verloren; de meeste andere ontwikkelde democratieën zagen een soortgelijke daling: Verenigd Koninkrijk (-11), Verenigde Staten (-10), België (-8), Zweden (-8), Zwitserland (-6) en Duitsland (-4). Dat een sterke daling niet onvermijdelijk is, blijkt uit Denemarken (-1) en Finland (-), die de top van de CPI blijven aanvoeren. Ook zien we dat Duitsland en Oostenrijk erin zijn geslaagd hun dalende trend van de afgelopen jaren in 2025 om te buigen naar een lichte stijging. Verschillende Europese landen (Verenigd Koninkrijk, Frankrijk, Spanje) hebben op hun verslechterde score gereageerd met de invoering van nationale anti-corruptiepakketten, iets waar Transparency de Nederlandse regering ook toe oproept. Zwakke punten van Nederland zijn onder meer de gebrekkige transparantie rond lobby’s en rond de belanghebbenden achter bedrijven.

Gebrek aan leiderschap

Transparency wijdt de stagnatie in de bestrijding van corruptie grotendeels aan gebrekkig politiek leiderschap. Directeur Lousewies van der Laan: “We zien dat zwakke politiek leiders geen controle op hun beleid dulden, wat weer leidt tot zwakkere overheden. Het is de uitdaging om deze vicieuze cirkel te doorbreken”.

In landen die in politieke crisis verkeren is doorgaans weinig ruimte voor het bevorderen van integriteit en het bestrijden van corruptie. Van der Laan: “Corruptiebestrijding is een zaak van lange adem, niet van quick wins. Dat vereist zelfverzekerde politieke leiders. Maar veel landen die een sterke daling laten zien, zijn de afgelopen 10 jaar van crisis naar crisis gehobbeld; naast Nederland geldt dit bijvoorbeeld voor het Verenigd Koninkrijk, Zweden en Frankrijk. Dat laat weinig politieke ruimte om nieuw beleid te maken dat integriteit bevordert. Maar zonder een integere publieke sector is het lastig vooruitgang te boeken op grote onderwerpen zoals het vergroten van welvaart, het bestrijden van armoede, het tegengaan van klimaatverandering of het stoppen van ongewenste migratiestromen”.

 

 

Nederland kan weer voortrekker worden

In een wereld waar de bestrijding van corruptie al langere tijd stagneert, heeft Nederland volgens Transparency de potentie om gidsland te worden. “Het is niet te laat: Nederland heeft nog steeds een van de meest betrouwbare overheden”, zegt Van der Laan. “In plaats van die betrouwbaarheid verder te laten afkalven door gebrek aan aandacht, zou het nieuwe kabinet de vlucht naar voren moeten nemen door of bijvoorbeeld een regeringscommissaris verantwoordelijk te maken als centraal aanspreekpunt voor een integere overheid. Nederland kan laten zien dat wij de wereldwijde trend kunnen keren. Het zou ons morele autoriteit geven en Nederland ook aantrekkelijker maken als investeringsland: een gezond handelsklimaat met eerlijke concurrentie is precies waar bedrijven op letten wanneer zij investeringen doen”.

Nieuwe regering

Bij de publicatie van de CPI van 2024 was het kabinet-Schoof net aangetreden. Toen zag Transparency dit als kans op verbetering. Van der Laan: “Het vorige kabinet bracht nieuwe partijen en nieuwe mensen aan de macht, wat een kans bood voor een ambitieus anti-corruptiebeleid. Dat bleef uit. Er kwam geen nationale anti-corruptiestrategie, dus zien we dat departementen tegenstrijdig beleid maken. Als Justitie een Nederlands bedrijf betrapt op omkoping, dan mag dat bedrijf gewoon met de Minister van Buitenlandse Handel mee op missie en krijgt het exportkrediet. Terwijl Justitie wil dat mensen corruptie altijd melden, definieert het Ministerie van Binnenlandse Zaken klokkenluider op een manier dat melders van corruptie niet worden beschermd tegen bijvoorbeeld ontslag.”

Het systematisch niet-naleven van de Wet Open Overheid, iets waar de regeringen Rutte zich al schuldig aan maakten, weegt ook mee. Van der Laan: “Wij zullen het aankomende kabinet op het hart drukken dat hier een grote kans ligt om zich in positieve zin te onderscheiden en Nederland weer de weg omhoog te laten vinden bij het bevorderen van een integere overheid”.

Europa zwakt ambities af

In december 2025 heeft de EU voor het eerst een EU-brede anti-corruptierichtlijn aangenomen. Wat begon als een ambitieus streven is door de lidstaten (Italië, Duitsland) echter flink afgezwakt. Van der Laan: “In het licht van de ontwikkelingen in de VS zou Europa van integriteit en een betrouwbare overheid een unique selling point moeten maken. Het afzwakken van de ambities van de Europese Commissie door de lidstaten doet precies het tegenovergestelde, waardoor Europa de boot dreigt te missen”.

Voor Nederland staat er nog wel één belangrijk element uit de nieuwe richtlijn overeind: de komende regering zal beperkingen moeten gaan stellen aan wat “handel in invloed” wordt genoemd; Nederland heeft zich altijd tegen maatregelen op dit punt verzet.

Europese koplopers en achterblijvers

West-Europa/EU blijft – met afstand – de regio met de hoogste score in de CPI. Het regionale gemiddelde wordt gedrukt door een aantal landen: Hongarije (40), Bulgarije (40), Roemenië (45), Kroatië (47), Slowakije (48) en Malta (49). Andere landen uit West-Europa blijven juist de kopgroep van de CPI domineren: 6 van de landen in de top 10 zijn lid van de EU en daarnaast horen ook Noorwegen en Zwitserland tot de kopgroep.

Problemen aan de randen van Europa

Aan de randen van Europa zien we vooral negatieve ontwikkelingen. Ondanks beweringen van EU-kandidaatlanden dat ze prioriteit geven aan corruptiebestrijding, zien we vaak zwakheden die elkaar versterken: zwakke controlemechanismen, instituties die door gevestigde belangen worden gedomineerd en, ook hier, een steeds beperktere ruimte voor maatschappelijke organisaties. Dit leidt tot een dalende score van landen als Turkije (31 punten), Servië (33), Albanië (39), Moldavië (42), Kosovo (43) en Georgië (50).

Een land dat er positief uitspringt is Azerbeidzjan (30), dat met een stijging van 8 punten een grote sprong de goede kant op maakt; het is daarmee de grootste stijger in de CPI 2025.

Gestage vooruitgang in Oekraïne

Dat een crisis de aanpak van corruptie niet altijd hoeft te blokkeren, wordt bewezen door Oekraïne. Ondanks de oorlog weet het land beetje bij beetje de wijdverspreide corruptie aan te pakken. Waar Rusland en Oekraïne bij de start van de Russische bezetting in 2014 nog ongeveer gelijk scoorden (Rusland 27 punten en Oekraïne 26), zien we sinds die tijd een langzame verslechtering in Rusland (22 in 2025) maar een gestage verbetering in Oekraïne (36). Van der Laan: “Het aanpakken van corruptie vereist allerlei grote en kleine maatregelen die uiteindelijk zorgen voor bewustwording. Je ziet in de Oekraïense samenleving protesten wanneer er onvoldoende tegen corruptie wordt gedaan. Dat is de dynamiek die Oekraïne helpt om, ondanks de oorlog, de weg naar voren te vinden. Maar het land heeft nog wel een lange weg te gaan.”

De situatie in de Verenigde Staten

In 2025 is de VS veranderd van een bestrijder van corruptie wereldwijd naar een aanjager daarvan, een ontwikkeling waar Transparency zich grote zorgen over maakt. Daarnaast zien we het inzetten van politieke druk om pers en maatschappelijke organisaties monddood te maken, plus het normaliseren van belangenconflicten en transactionele politiek. De onafhankelijke rechtspraak wordt ondermijnd op een schaal die niet vaak voorkomt in ontwikkelde democratieën. De VS daalt in 2025 naar 64 punten. Hoewel dit de laagste score voor het land ooit betekent, is dit slechts een afname van 1 punt ten opzichte van vorig jaar. Voor een deel komt dit door de methodologie van de CPI, die de cijfers berekent over een langere onderzoeksperiode van 2 jaar, waardoor effecten van beleid vertraagd doorwerken in de score. Daarnaast kijkt de CPI exclusief naar corruptie in de publieke sector binnen een land zelf; transnationale corruptie wordt niet meegenomen.

De grootste klap in de strijd tegen wereldwijde corruptie is het stopzetten van de Foreign Corrupt Practices Act, waarmee de VS aangeeft dat omkoping en corruptie door Amerikaanse bedrijven in het buitenland nu geaccepteerd zijn. Ook zijn subsidies stopgezet aan organisaties die zich over de hele wereld inspannen om corruptie zichtbaar te maken, onder meer door onderzoeksjournalistiek.  De corruptie die als het gevolg van deze terugtrekking tot stand komt, weegt mee in de CPI-score van de landen waar deze plaatsvindt, maar niet in de score van de VS.

Corruptie-index zelf onder vuur

Transparency baseert de corruptie-index op rapporten van verschillende gerenommeerde, onafhankelijke onderzoeksinstellingen, maar deze liggen zelf steeds vaker onder vuur. Een groep landen onder leiding van Saoedi-Arabië vindt niet dat onafhankelijke instellingen, maar overheden zelf moeten vaststellen hoe integer zij zijn. Waar Westerse regeringen zich eerder op het standpunt stelden dat je als slager niet je eigen vlees moet keuren, sluit de regering-Trump zich nu bij dit denken aan. Dit heeft er onder meer toe geleid dat de VS de financiering van Freedom House heeft stopgezet, een van de instellingen die een significante bijdrage levert aan het onderzoek achter de Corruption Perceptions Index.

Eenzelfde patroon is zichtbaar in Europa, waar de grootste groep in het Europees Parlement tegenspraak steeds meer ziet als bedreiging en actief probeert minder kapitaalkrachtige stemmen monddood te maken. Van der Laan: “Angst voor kritische geluiden is een teken van zwakte, niet van kracht. De beweging in zowel de VS als EU om macht te centraliseren en controle te bestrijden baart ons grote zorgen. Het zou geweldig zijn als het nieuwe Nederlandse kabinet hier tegenwicht aan gaat bieden, omdat integriteit in de publieke sector een randvoorwaarde is voor succes.”